Expert Meeting

Slim, haalbaar en vooruitziend eerherstel

Slimme ideeën voor het Kasteel van Heers

Om een kasteeldomein te redden heb je enthousiasme nodig. Véél enthousiasme. Maar zeker zoveel kennis. Daarom luistert ‘Heerlijk(heid) Heers’ heel aandachtig naar verschillende experts en ervaringsdeskundigen. Zij inspireren, ieder vanuit zijn eigen werkgebied. Het warm water opnieuw uitvinden? Liever meteen verder bouwen op de geweldige voorbeelden die op verschillende plaatsen hun efficiëntie bewezen. Zo gaan we maximaal snel vooruit. Op naar een nieuwe toekomst voor een roemrijk verleden.

’s Avonds ontmoeten graaf Ghislain d’Ursel, Ingrid Boxus en Paul Lambrechts de vertegenwoordigers van het kabinet Bourgeois en het Agentschap Onroerend Erfgoed op het kasteeldomein.

In het schutterslokaal van de Heerse Sint-Sebastiaan-gilde vertelt Caroline over de plannen van de vzw. Het kasteel van Heers is een van de vier belangrijkste erfgoedsites van Limburg. Maar het raakte in verval. Sinds 2012 is de laatste kasteelbewoner vertrokken. Nu hebben wind, water en onkruid vrij spel.

Waardevol potentieel
De overheid erkent de waarde van het kasteeldomein:

  • In 2004 stelt Johan Sauwens de twee broers Desmaisières in gebreke, met een dwangsom voor de verwaarlozing van de site.
  • In 2007 legt de overheid bezwarend beslag op het domein.
  • In 2008 beslist Dirk Van Mechelen om nooddaken te plaatsen – voor een bedrag van 1,5 miljoen euro, te betalen door de eigenaars.

In 2014 overlijdt Michel Desmaisières, de oudste van de twee broers. Niemand wil zijn erfenis aanvaarden. De provincie breidt de bestemmingsmogelijkheden uit via een nieuwe PRUP. Met een gedeeltelijke publieke functie.

 

Concreet aan de slag
De vzw organiseert vanaf november 2017 een burgerinitiatief om met eigen handen de site op te ruimen en eenvoudige projecten te ontplooien:

  • maaien en snoeien;
  • fruitbomen aanplanten;
  • wilde bloemen zaaien;
  • kruiden-, vlinder, en theetuin aanleggen;
  • banken en tafels zetten.

Kwestie van het domein opnieuw publiek toegankelijk en aantrekkelijk te maken. In de boerderij is eventueel plaats voor een ciderbrouwerij, fietscafé en kinderboerderij.

Goed voorbereid en slim onderbouwd

  • vzw met rekening en verzekering
  • juridische overeenkomst met de overgebleven eigenaar om op zijn gronden aan de slag te gaan
  • goedgekeurd dossier bij Limburg Sterk Merk, goed voor 25.000 euro werkingsmiddelen

Het Jezuïetenkerk-project begint heel herkenbaar: vrijwilligers raken gecharmeerd door de leegstaande site en nemen het heft in eigen handen. De voormalige kerk ligt missen in de stad. Door gebrek aan financiële middelen stranden de initiatieven van verschillende politici. Tot moedige Lierenaars het juridische en praktische hindernissenparcours succesvol doorlopen.

Draagvlak creëren
Net zoals in Heers staat legitimiteit creëren hoog op de Lierse agenda. Met een oproep aan de inwoners om samen verantwoordelijkheid te nemen. Dankzij een officiële open-erfgoedvereniging zijn er verhoogde erfgoedpremies. De de vzw-naam verwijst heel bewust naar Eduard Bressinck, ‘Wardje’ voor de vrienden. De volkse Bressinck is de klusjesman van de Jezuïeten. Een heel herkenbaar gezicht voor de vzw met negen bestuursleden en heel veel vrijwilligers. Een mooie mix van dromers en realisten die elkaar aanvullen en versterken.

Samen sterk
Een vzw kan alleen slagen door bruggen te bouwen. Het stadsbestuur speelt een belangrijke rol in de ontwikkeling dankzij de jaarlijkse donatie om de lening af te betalen. In ruil daarvoor krijgt de stad de concertzaal vijf dagen per week ter beschikking voor haar muziekschool. De overige twee dagen zijn voor de activiteiten die de vzw organiseert.

Bekende koppen
Bekende gezichten engageren zich als ‘ambassadeur’ van het project en ze organiseren benefietacties. Dat vergroot de ernst en de draagwijdte van het project. Bedrijven en politici springen mee op de kar en zorgen voor (financiële) middelen. Omdat de vzw meteen activiteiten organiseert in de kerk, groeit de aandacht van het brede publiek. Een brochure en originele informatiepanelen doen de rest.

Work in progress
De overheidssubsidies arriveren sneller dan verwacht. Dus zet de vzw alle zeilen bij om haar eigen aandeel in de kosten te verzamelen. Meteen de concrete start voor een proces dat nu al 20 jaar loopt. Intussen uitgebreid met een jeugdherberg voor muzikanten, een ontmoetingsplek en kantoorruimtes. De interieurrestauratie en herinrichting van de kerk staan nog op de agenda.

Advies voor Heerlijk(heid) Heers
Bart ziet dat Heerlijk(heid) Heers het eerherstel ernstig aanpakt en het project van onderuit optrekt. Dé aanpak voor succes op lange termijn. Volhouden en focussen blijven cruciaal. De bezielde mensen zijn samen sterk genoeg om de vraagtekens en tegenslagen te pareren. Hij is oprecht hoopvol voor het Kasteel van Heers.

Steven is landschapsarchitect. Hij focust op historische tuinen en parken. Bij Lannoo verscheen zijn boek Kasteeldomeinen – historische tuinen en parken in de zuidelijke Westhoek 1795 – 2015. Ervaren expert voor het behoud van kasteelsites door conservatie én ontwikkeling. Hij streeft naar een evenwicht tussen heden en verleden met respect voor de site en haar natuurwaarde.

Historische groenstructuren
Het eerste wat verdwijnt op een domein in verval? De historische groenstructuren. De oorspronkelijke soorten en beheerstradities verdwijnen. Die achteruitgang maakt herontwikkeling van de vergankelijke materie moeilijk. Via interviews verzamelt Steven de best practices uit verschillende landen:

  • nieuwe ingrepen in een historische context;
  • actieve recreatie en speelinfrastructuur;
  • historische nutstuinen herontwikkelen tot zelfoogsttuinen;
  • tijdelijke ingrepen met kunst;
  • oorspronkelijke aanlegprincipes in combinatie met hedendaagse soorten;
  • agro forestry dankzij de combinatie van aanplantingen en akkers;
  • nieuwe verdienmodellen.

Nederlandse case study
Een landgoed van 22 hectare in Nijmegen is een realistische inspiratiebron. Het domein bestaat uit een bos met een hoge natuurwaarde, een boomgaard, een kruidentuin en historische gebouwen. Stevens studie bestaat uit ontwikkeling van een brede toekomstvisie: erfgoedkundig, economisch én ecologisch. De nabijheid van de stad is daarbij een belangrijk pluspunt.

Advies voor Heerlijk(heid) Heers
Voor een historische site kan het korte verleden heel relevant zijn. Leg de verhalen van betrokkenen nu vast want zij zijn er over 20 jaar niet meer. Het verwilderde domein biedt heel veel kansen: een kasteeldomein in verval spreekt mensen aan. De herontwikkeling ervan moet niet per se een historische herstel zijn. Kijk bijvoorbeeld naar The Lost Gardens of Heligan dat het verhaal van een verloren geschiedenis vertelt.

Centrale visie
Ga voor een sterke en onderbouwde visie. Selecteer initiatieven die binnen dát concept passen. Zo blijft de sterkte van de site gaaf. Ga voor een verhaal op lange termijn, met eventuele verbreding onderweg. De historische parktuin als zelfvoorzienend domein is een haalbare toekomstvisie. Realiseerbaar binnen een landschappelijke stijl met veel facetten: hakhout, nutstuinen en boomgaarden. De hedendaagse invulling gaat verder dan de historische structuur behouden. Een tuin is een dynamisch geheel!

Ingrid Boxus heeft hands-on expertise: in Amay leidt ze de in context-restauratie van een voormalig klooster. Tegen 2022 is die volledig klaar. IPW organiseert laagdrempelige klasjes voor basisscholen tot en met de opleiding van top-restaurateurs. Altijd is er een directe link tussen expertise en professionele praktijk – in samenwerking met de Waalse tegenhanger van de VDAB.

Oude technieken bewaren
Dankzij het IPW blijven oude technieken beschikbaar voor de restauratie van monumenten. Op basis van kennis die vakmensen van generatie op generatie doorgeven.

  • Het IPW ligt op 10km van Huy in een voormalig Cisterciënzerklooster uit de 16de tot de 19de eeuw – een van de 4000 beschermde monumenten in Wallonië.
  • In 1996 start het Waals Gewest een publiek-private samenwerking: de eigenaar woont in de oude ziekenzaal en runt een feestzaal in de boerderij. De overheid restaureert de andere gebouwen.
  • Het IPW start in 1999 met 5 personen, intussen uitgebreid tot 18 mensen met verschillende expertises.

Van ver naar dichtbij de bevolking
De eerste 10 jaar werkt het IPW keihard. Nu plukt het de vruchten. Het nadeel van het overheidsinitiatief? De lokale bevolking is niet of onvoldoende betrokken bij de ontwikkeling van de site. Die lokale verankering moet nog groeien. Dat is anders bij een bottom-up-project zoals het Kasteel van Heers.

Gediversifieerde bedrijvigheid
Het IPW biedt een waaier aan kunst- en ambachtsopleidingen. Zowel schoolse opleidingen op het niveau van het lager en middelbaar. Als opleidingen voor leerkrachten en professionelen: grafkunst, timmerwerk, metselwerk, schilder- of decoratiekunst. En postgraduaat-opleidingen voor architecten, landschapsarchitecten en archeologen. Jaarlijks komen 1800 kinderen en 600 tot 700 volwassenen een opleiding volgen.

Samenwerking
Het IPW werkt ook in omliggende gemeentes. Leemtechniek, houtwerk en leien: leerlingen krijgen de specialiteiten écht onder de knie. Het IPW zou ook van grote waarde kunnen zijn op het kasteeldomein in Heers. Amay en Heers liggen op een half uurtje rijden van elkaar en de noodzakelijke herstelwerken zijn interessante study cases voor de leerlingen. Heers is dan meteen de Vlaamse tak van het Waalse initiatief. Ideaal om de vakkennis over restauratietechnieken ook in Vlaanderen te bewaren.

Observeren vanuit de jachthut
Dear Hunter analyseert stedelijkheid en landschappen. Om de leesbaarheid en de kwaliteit vooruit te helpen. Marlies en Remy kruipen daarom drie jaar in een woon-en-werkcontainer. Vertaal hun naam Dear hunter als Beste jager. Als architect zoeken ze naar de zintuiglijke ervaring in een omgeving. Daarvoor  observeren ze zoals een jager vanuit een jachthut: het uitzicht en de geluiden komen scherper binnen. Met de focus op de antropologische laag kijk je anders naar een specifieke plek. Je komt tot andere, aanvullende adviezen en inzichten. Ideaal om vooral vergeten dingen opnieuw boven water te krijgen.

Zeemonsters op oude landkaarten
Iedereen wist dat zeemonsters verzonnen waren. En toch staan ze gedetailleerd weergegeven als bijvoorbeeld landsgrenzen. Op oude kaarten is er aandacht voor verhalen, voor fantasie. Dear Hunter brengt die verhalenlaag terug naar boven. Door op de onderzoeksplek te wonen, te observeren, verhalen te verzamelen en afstand te nemen. Zo komen de Heerse zeemonsters boven:

  • er is een overmaat en overvloed aan ruimte, maar die is vaak onbereikbaarheid en ontoegankelijkheid;
  • bewoners wandelen vaak langs de steenweg zonder groen tegen te komen;
  • de massale fruitteelt en akkerbouw verknippen de wandelplekken – moeilijk om daardoor het gebied te leren kennen en je toe te eigenen;
  • de heraanleg van het kasteelpark met toegankelijke weiden en boomgaarden zijn een stepping stone naar een wandelnetwerk.

Dear Hunter maakt de potentiële betekenis van het kasteel voor de lokale gemeenschap weer zichtbaar op een unieke kaart.

Inwoners verbinden
Heers heeft geen dorpsplein, wel een centrale parking. Wagens hebben voorrang, ook tijdens de kermis! Een plein als ontmoetingsplek is voor veel inwoners overbodig omdat iedereen een eigen tuin heeft. Daardoor zie je weinig spelende kinderen en de toevallige ontmoetingen tussen dorpsbewoners blijven uit. De dorpskern mist een globale visie. Het kasteel ligt vergeten achter het groen. Het vervaagt in het collectieve geheugen. De Heerse dorpskern is ‘leeg’ en anoniem.

Historische (ver)banden herstellen
Het kasteel verbindt de inwoners door privé-tuinen bijvoorbeeld als een verlengstuk van de collectieve boomgaard te zien. Zo ligt Heers niet ‘aan’, maar ‘in’ een boomgaardenlandschap. Het is zinvol om verschillende disciplines aan te trekken. Om samen alle ‘lagen’ te onderzoeken en het project op alle vlakken te funderen.

Samengevat

Op vrijdag 13 oktober 2017 luisteren 17 deelnemers naar 5 experts-presentaties. Daarna brengen ze een studiebezoek aan het kasteel en het domein. Nadien wisselen ze kennis uit tijdens een interdisciplinair overleg.